دانشمندان دریافته اند که روزه‌داری طولانی‌مدت تغییرات عمده‌ای را در سراسر بدن ایجاد می‌کند، اما بسیاری از جالب‌ترین این تغییرات تنها پس از حدود سه روز روزه گیری ظاهر می‌شوند.
تاثیرات چند روز روزه گیری، بسیار بیشتر از سوختاندن چربی بدن است. پژوهشی نخست که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، نشان داد که روزه گرفتن طولانی‌مدت تغییرات گسترده و هماهنگی را در فعالیت‌های بیولوژیکی چندین عضو بدن ایجاد می‌کند و شماری از چشمگیرترین این تغییرات تنها پس از حدود سه روز روزۀ پی‌هم به شرطی ظاهر می‌شود که بدن هیچ گونه کالوری دریافت نکند.
این یافته‌ها که در ژورنال "Nature Metabolism" نشر شده، تصویر نسبتاً دقیق و کم‌سابقه‌ای از واکنش بدن انسان در جریان روزهٔ طولانی را ارایه می‌کند.
دانشمندان از مؤسسهٔ تحقیقات اکادمیک مراقبت‌های صحی دقیق (PHURI) در پوهنتون کوین میری لندن و فاکولتۀ علوم ورزشی ناروی این پژوهش را انجام داده اند. پژوهشگران با شناسایی تغییرات مالیکولی مرتبط با روزه‌داری، امیدوارند زمینه‌ای مطالعات آینده را فراهم کنند و این پژوهش در آینده بتواند به روش‌های درمانی یی منجر شود که برخی از تاثیرات روزه‌داری را در بدن بازسازی یا تقلید کند.
این موضوع می‌تواند به‌ویژه برای افرادی مهم باشد که ممکن است از یک تعداد تاثیرات بیولوژیکی روزه‌داری سود ببرند، اما به دلایل صحی قادر نیستند برای مدت طولانی روزه بگیرند یا از روش‌هایی که آثار روزه‌داری را تقلید می‌کنند، مانند رژیم غذایی کتوژنیک، پیروی کنند.
بدن چگونه با روزه گرفتن سازگار می‌شود؟
انسان‌ها در طول تکامل خود توانایی تحمل دوره‌های طولانی بدون غذا را در خود پیدا کرده اند، قابلیتی که در گذشته، زمانی که دسترسی به غذا قابل پیش‌بینی نبود، اهمیت زیادی داشت. در عصر کنونی میلیون‌ها نفر به دلایل فرهنگی، دینی، طبی یا کاهش وزن روزه می‌گیرند.
روزه گرفتن سابقهٔ طولانی در طب نیز دارد. از انواع مختلف روزه گرفتن برای کمک جهت مدیریت برخی از بیماری‌ها، از جمله مرگی و روماتیزم مفصلی، استفاده شده است.
یکی از واضح‌ترین تغییرات در جریان روزه گرفتن مربوط به منبع انرژی بدن است. در شرایط عادی، بخش زیادی از انرژی مورد نیاز بدن از گلوکوز موجود در غذا تأمین می‌شود. هنگامی که دریافت انرژی از طریق غذا متوقف می‌شود، بدن به‌تدریج بیشتر به چربی ذخیره شده به‌عنوان منبع انرژی روی می‌آورد.
دانشمندان پیش از این، در مورد این تغییر اساسی در سوخت‌وساز بدن [میتابولیزم] معلومات داشتند. اما چیزی که بسیار کمتر روشن بود چگونگی تاثیرات روزه گرفتن طولانی‌مدت بر سایر بخش‌های بدن بود، از جمله این‌که آیا چنین تغییرات بیولوژیکی می‌توانند مفید، مضر یا هم‌زمان هر دو باشند.
پیشرفت در تجزیه و تحلیل پروتین‌ها این امکان را فراهم کرده است که این پرسش‌ها با جزییات بسیار بیشتری بررسی شوند. پروتین‌ها وظایف بسیار گسترده‌ای در بدن دارند، از ساخت بافت‌ها گرفته تا کنترول واکنش‌های کیمیایی و انتقال پیام‌ها میان حجرات. بنابراین، اندازه‌گیری هزاران پروتین موجود در خون می‌تواند تصویر گسترده‌ای از چگونگی واکنش اعضا و سیستم‌های مختلف بدن در برابر روزه گرفتن ارایه کند.
برای انجام این پژوهش، محققان ۱۲ داوطلب سالم را مورد بررسی قرار دادند که هفت روز روزه گرفتند و در این جریان تنها آب نوشیدند.
شرکت‌کنندگان هر روز به‌طور دقیق تحت نظارت قرار داشتند. دانشمندان تغییرات حدود ۳۰۰۰ پروتین موجود در خون آنان را پیش از آغاز روزه، در جریان روزه و پس از شروع دوبارهٔ غذا خوردن، اندازه‌گیری کردند.
سپس پژوهشگران این اندازه‌گیری‌های پروتین را با اطلاعات جنیتیکی به‌دست‌آمده از مطالعات بزرگ جمعیتی، ترکیب کردند. این کار به آنان اجازه داد بررسی کنند که در جریان روزه کدام مسیرهای بیولوژیکی در بدن تغییر می‌کنند و بر اساس آن برخی پیامدهای احتمالی صحی مرتبط با این تغییرات را پیش‌بینی کنند.
همان‌گونه که انتظار می‌رفت، بدن در جریان دو یا سه روز نخست، بدون غذا به‌تدریج به استفاده از گلوکوز به‌عنوان منبع اصلی انرژی فاصله گرفت و بیشتر به چربی ذخیره‌شده رو آورد.
شرکت‌کنندگان در جریان روزه به‌طور میانگین ۵.۷ کیلوگرام وزن از دست دادند. این کاهش وزن شامل چربی بدن و هم عضلات بدون چربی بود.
سه روز پس از آن‌که شرکت‌کنندگان دوباره غذا خوردن را آغاز کردند، وزن کلی بدن آنان هنوز پایین‌تر از وزن اولیه بود. با این حال، بیشتر عضلات بدون چربی از دست‌رفته دوباره برگشته بود، در حالی که کاهش چربی بدن همچنان باقی مانده بود.
تغییر عمده تقریباً در روز سوم ظاهر شد
مهم‌ترین یافتهٔ پژوهش مربوط به اتفاقاتی بود که پس از حدود سه روز روزه‌داری رخ داد.
در این مرحله، پژوهشگران شاهد تغییرات مشخص در سطح پروتین‌های سراسر بدن شدند. این الگو نشان می‌داد که محدودیت کامل کالوری تنها نحوهٔ تأمین انرژی بدن را تغییر نمی‌دهد، بلکه باعث ایجاد یک واکنش هماهنگ در سراسر بدن می‌شود.
حدود یک‌سوم تمام پروتین‌هایی که اندازه‌گیری شدند در جریان روزه‌داری به‌طور قابل توجه تغییر کردند و این تغییرات با تمام اعضای اصلی بدن ارتباط داشت.
بسیاری از این تغییرات در میان شرکت‌کنندگان به شکل مشابه مشاهده شد. پژوهشگران همچنین نشانه‌های بیولوژیکی‌ای را شناسایی کردند که نمی‌توانستند فقط با کاهش وزن توضیح داده شوند.
یکی از نمونه‌ها مربوط به تغییر در پروتین‌هایی بود که با ساختار و پشتیبانی نورون‌ها در مغز ارتباط دارند.
نورون‌ها حجرات تخصصی‌ای هستند که اطلاعات را در سراسر سیستم عصبی انتقال می‌دهند و پروتین‌هایی که اطراف آن‌ها قرار دارند و از آن‌ها حمایت می‌کنند، در حفظ ساختار و عملکرد نورون‌ها نقش دارند.
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که روزه‌داری طولانی‌مدت ممکن است بر دامنهٔ بسیار گسترده‌تری از روش‌های بیولوژیکی بدن تأثیر بگذارد و این تأثیرات تنها به سوخت‌وساز چربی محدود نمی‌شود.
فواید احتمالی فراتر از کاهش وزن
کلودیا لانگنبرگ، رییس سازمان تحقیقات اکادمیک صحت دقیق (PHURI) در دانشگاه کوین میری لندن، گفت: "برای نخستین بار، ما توانسته‌ایم در سطح مولیکولی ببینیم که هنگام روزه‌داری در سراسر بدن چه اتفاقی رخ می‌دهد. روزه‌داری، زمانی که به شکل مصوون و درست انجام شود، می‌تواند روشی مؤثر برای کاهش وزن باشد. رژیم‌های غذایی رایج که روزه‌داری را در خود دارند، مانند روزه‌داری متناوب، ادعا می‌کنند که فواید صحی آن فراتر از کاهش وزن است. یافته‌های ما شواهدی از فواید روزه‌داری برای سلامت، فراتر از کاهش وزن، ارایه می‌کند اما این تغییرات تنها پس از سه روز محدودیت کامل کالوری قابل مشاهده بودند، یعنی دیرتر از آنچه پیش از این تصور می‌کردیم."
آیا دانشمندان می‌توانند آثار روزه‌داری را بازسازی کنند؟
درک این‌که چرا روزه‌داری تغییرات خاص بیولوژیکی را در بدن ایجاد می‌کند، ممکن است در آینده حتی از خود روزه‌داری مهم‌تر باشد.
اگر پژوهشگران بتوانند مشخص کنند که کدام مسیرهای مالیکولی مسوول تأثیرات احتمالی مفید روزه‌داری اند، شاید راه های را یافت کنند که بر اساس آن بیمار بدون این که مجبور باشد چندین روز غذا نخورد، درمان شود.
این امکان می‌تواند به‌خصوص برای افرادی مفید باشد که وضعیت صحی آنان اجازه نمی‌دهد روزه‌داری طولانی‌مدت را به‌طور عملی یا مصوون انجام دهند.